«Txikiak eta kaotikoak, halakoxeak gara». Horixe erran du Olatz Mercaderrek Iruñean, Iñurri elkarteari buruz. Ondoan dituen taldeko bertze hiru kideek elkarri egin diote so, eta irribarre batekin berretsi dute halaxe dela: txikiak eta kaotikoak direla. Elkartea 2019an sortu zutenetik, ordea, sare handi eta sendo bat ehuntzen aritu dira, eta, beren txikitasunetik eta anabasaren erdian, gai izan dira minbizia duten hamaika emakumerentzat gune seguru eta epairik gabeko bat sortzeko. Minbiziari buruz kontatzen ohi ez denaz hitz egiten dute, eta mediku baten kontsultan hasten den bidean elkarri laguntzen diote; ondokoari entzunez, elkar ulertuz, eskutik helduz. Hil arte biziz.

Gipuzkoan sortu zuten Iñurri. Julene Illarramendi Elexpuruk jarri zuen elkartea martxan, haren ama minbiziak jota hil eta gero. Illarramendik 10 urte zituen amak diagnostikoa jaso zuenean, eta 16, berriz, metastasi hitzaren esanahia ezagutu zuenean. «Amak umorez heldu zion beti minbiziari; azken urtea, baina, oso gogorra izan zen». Azken urte horretako ezinegonek «zerbait» egiteko gogoa eragin zioten Illarramendiri, eta gogo hori amaren esperientzia irakaspen bilakatzeko asmo bihurtu zuen. Instagramen kontu bat zabaldu zuen lehendabizi, eta, Miren Cuerdorekin bat eginda, Iñurri sortu zuen: minbiziari feminismoan eta kolektibotasunean oinarriturik so egiteko gune bat. Zabalduz joan da 2019an ehuntzen hasi ziren sarea, eta Nafarroan ere lortu nahi dute toki bat. Elkartea aurkezteko jardunaldi bat egin dute Kondestablearen jauregian, otsailaren 20an.

Ana Jimenezek eta Ainara Arcek ere parte hartu dute Iruñeko jardunaldian, Illarramendirekin eta Mercaderrekin batera. Bizkaiko inurriak dira biak. Sare sozialen bidez izan zuten elkartearen berri, eta garbi erran dute Iñurri «etxe» eta «aterpe» bilakatu dela haientzat. Jimenezi 2020an atzeman zioten bularreko minbizia. Titia kendu zioten, eta kimioterapia eta erradioterapia tratamenduak eman. Prozesua, baina, ez zen orduan amaitu. «Duela hiru urte, metastasia nuela esan zidaten». Lehen diagnostikoak 35 urterekin harrapatu zuen Jimenez, eta bidea bakarrik egin zuen. Metastasiaren berri jaso zuenean, baina, gauzak bertze modu batera egin nahi zituela erabaki zuen, eta bizitza biziz betetzeko gogo horrek eraman zuen Iñurriko kideengana. «Egutegi baterako argazkiak egiteko jende bila ari ziren. Ni nahiko lotsatia naiz, baina parte hartzeko urratsa egin nuen. Arropa kentzeaz gain, barrua biluzi nuen», oroitu du.

Iñurri elkarteko kideak, egutegi bat osatzeko egindako argazki batean. IÑURRIK UTZITAKOA

Bularreko minbizia da emakumeen artean ohikoena, eta zortzitik batek izanen du; minbizia izanen duten horien artean, berriz, hamarretik hiruk izanen dute metastasia. «Bularreko minbiziaren metastasiaren kasuan, bizi itxaropena laburra da, hiru eta bost urte bitartekoa», erran du Jimenezek.

Astuna da halako diagnostiko baten zama, eta Jimenezek pisua arintzeko behar zuen laguntza aurkitu du Iñurrin. Bidelagunak topatu ditu, ulertzen duten bertze kideak, eta, batez ere, epaitu gabe entzuten duten lagunak. Bularra kendu eta gero, Jimenezek erabaki zuen ez berregitea. «Ezkutuan gorde beharreko zerbait da hori, oraindik ere. Iñurrin, baina, tabuak eta estereotipoak apurtzen ikasten dugu».

Heriotzaz hitz egin

Ainara Arcek ere metastasia du. 2022an egin zuen bat Iñurrirekin, elkarteak antolatutako egonaldi batean. Umorez aritu da bere diagnostikoari buruz, baina serio erran du Iñurrik «hiltzen» irakatsi diola. «Dena ongi antolatuta utzi dut, idatziz jasota zer nahi dudan». Isiltasunak hartu du Kondestablearen jauregia segundo batez.

«Heriotzaz hitz egin behar dugu, eta hil arte bizi», berretsi du Olatz Mercaderrek. Arce hori egiten ari da, eta Jimenez eta Mercader ere bai. Hirurek nabarmendu dute egungo osasun sistema publikoak ez dituela kontuan hartzen diagnostikoa jasotzen dutenen behar anitz, eta Iñurri ari dela Osakidetzak edo Osasunbideak egin beharko lituzketen lan anitz egiten. «Minbizia dutenek arreta osoa jaso beharko lukete», azpimarratu dute. Laguntza psikologikoaren, fisioterapiaren, nutrizioaren edo sexualitatearen gisako esparruak jorratu behar direla erantsi dute, eta arlo horietan Iñurrik egiten duela ahalegin bat zerbitzu horiek diruz laguntzeko.

Olatz Mercader Iñurri elkarteko kidea, Iruñeko Laban, minbiziari buruzko bakarrizketa egiten. UXUE REY

Iñurri ez da bakarrik emakumeentzat sortutako elkarte bat, baina andreek baino ez dute bat egin. Minbiziaren zamak ez du patriarkatuarena arintzen, eta diagnostikoa jasotzen duten emakumeek andre gisa zapaltzen dituen egitura horrek eragindako bertze hainbat oztopori egin behar diete aurre. Presio estetikoarena da bat. «Sistemak nahi du emakume osasuntsuz mozorrotu gaitezela», salatu du Mercaderrek. Jimenezek bezala, minbiziarengatik kendutako bularra ez berregitea eta protesirik ez erabiltzea erabaki du Mercaderrek ere. «Nork bere prozesua egin behar du, eta erabat ulertzen dut titia berregin edo protesia erabiltzen dutenen kasua. Hau da nik hautatu dudana».

Iñurriren babesak lagundu du Mercader hautu hori egin arteko bidean. Salatu du, ordea, sistemaren presioa handia dela. Bat egin dute Iñurriko bertze kideek: «Ospitale batzuetan, diagnostikoa jaso bezain pronto, bekainak margotzeko eta ileorde bat erosteko esaten dizute. Gizarteak ez ditu emakumeak burusoil ikusi nahi», erran du Arcek.

«Nork bere prozesua egin behar du, eta erabat ulertzen dut titia berregin edo protesia erabiltzen dutenen kasua. Nik ez berregitea erabaki dut»

OLATZ MERCADER Iñurri elkarteko kidea

Jimenezek minbizia duten emakumeak artatzen dituzten bertze elkarte batzuetan ere sumatu du presio hori: «Iñurrirekin bat egin nuenean, metastasiaren diagnostikoak beste kideak urrunduko zituela uste nuen. Gertatu zait elkarte batera joan eta ia handik botatzea, beste kideak beldurtuko zirela argudiatuz».

Iñurriko kideek arrosarekin eta emakume borrokalariarekin lotutako minbiziaren irudia bazter utzi nahi izan dute, eta kolektiboaren indarrak garrantzi handia duela nabarmendu. «Minbiziak nor bere motxilarekin harrapatzen du, eta batzuen eta besteen egoera oso ezberdina izan daiteke; denok ez ditugu baliabide berak. Minbiziak aurretik dauden ezberdintasunak ugaritzen ditu, baina ez luke horrela izan behar. Feminismoak bidea ematen digu zama denon artean eramateko», zehaztu du Mercaderrek.

Dokumentala prestatzen

Egonaldiak, hitzaldiak, minbizia dutenak beren bidean laguntzeko planak… askotarikoak dira Iñurriren jarduerak. Dibulgazioaren arloan ere aritzen dira, eta kulturaren bidez saiatzen dira minbiziaren inguruan erran nahi dituztenak zabaltzen; bertso saioak eta bakarrizketak antolatzen dituzte, bertzeak bertze. Hizkuntzari garrantzi handia ematen diote, eta sortutako materialak euskaraz eskura daitezke. «Diagnostikoa jaso nuenean, ez nintzen gai gaztelaniaz hitz egiteko, eta kontsultan inork ez zekien euskaraz», oroitu du Mercaderrek.

Azken hiru urteak, gainera, dokumental bat prestatzen eman dituzte Iñurriko kideek. «Asmoa da irailerako prest egotea», azpimarratu du Illarramendik. Leire Pagadizabal lesakarra izanen da dokumentaleko protagonistetako bat. Minbiziak 2024ko urtarrilean eraman zuen, 22 urte zituela. «Madrilera joatea zuen amets, eta harat lagundu zuen Iñurrik. Han zendu zen. Hori ere bada gure helburu eta zeregina: inurriak nahi duten tokira laguntzea», erran du Illarramendik. Dokumentalaren zati bat erakutsi dute Iruñeko jardunaldian. Besarkada handi batean biltzen diren emakumeak ageri dira irudietan. Begietara so egiten diote elkarri. Bizi nahi dute, hil arte. Eta zer erran ez dakitenentzat mezu bat dute: «Ekarri kroketak».