Irribarre leun batekin egin du aitorpena Alia Syedek (Swansea, Gales, 1964): «Gustura» etorri da Ikuspuntu Nafarroako Zinema Dokumentalaren Nazioarteko Jaialdira, Fokuak atalean eskaini dioten bederatzi filmeko atzera begirakoaren karietara. «Berrogei urte daramatzat lanean, eta pozgarria da aldian behin halako zerbait jasotzea». Hizketan ari dela, nabarmen sumatzen zaio maite duela emandako pausoen errepasoa egitea, baina, kurioski, oraindik egiteko dituen gauzez hitz egiten duenean mintzatzen da kementsuen, nahiz eta, hori bai, urteotan jorratu dituen gaiak zaizkion zirraragarrienak oraindik ere: kolonialismoa, migrazioa, begirada feminista eta arbasoenganako lotura. Syedek Indian ditu sustraiak, eta hori ere etengabe bistaratu du bere zineman.  

Maite duzu zeure lanari buruzko azalpenak ematea, edo, bestela, jendea ikustea zure obra zinematografikoari buruz gogoetatzen?

Gustatzen zait, jendeak beti ekartzen baitizkio gauza berriak lanari. Eta, halakoetan, lana aldatu egiten da, edo ez hainbeste, baina lanaren inguruan sortzen dena beti da diferentea, lanari nork begiratzen dion eta non ari zaizkion begira.

Adibidez, Espainiako euskal lurraldean gaude, eta nire obra hizkuntzari lotua dago neurri handi batean: norberaren hizkuntzan aritzeaz mintzo naiz, eta baita zenbait hizkuntzaren arteko botere harremanez ere. Pentsatzen dut euskal lurraldeetan antzerako sentimenduak edo harremanak izanen dituzuela gaztelaniarekin. 

Horri lotutako gogoetak bistaratzeko, preseski, urdua darabilzu zenbait lanetan.

Askotan txertatzen dut: jendeak entzun dezan nahi dut. Indian eta Pakistanen hitz egiten da, baina hizkuntza sinkretikoa da berez, persieratik, hinditik eta arabieratik eratorria baita, eta niri bereziki interesatzen zait ikustea hizkuntzak berak zer botere daukan tokiaren arabera, edo zer egin den harekin. Adibidez, Indiak independentzia erdietsi ondotik, indiarrak izugarri tematu ziren halako garbiketa bat egiten, eta persieratik eta arabieratik hartutako hitz guztiak erauzi zituzten urdutik. Bistan denez, garbiketa delako horrek sekulako galera dakarkio hizkuntzari, eta galbidera kondenatzen ditu adiera asko. Pentsa, gainera, zer gertatzen den, adibidez, urduz hitz egiten duten eta Erresuma Batura migratu duten horiekin: migranteen haurrek ingelesa baizik ez dute hitz egiten, eta hor guztiz galtzen dute hizkuntza. 

Ikuspuntun bi programa osatu dituzte zeure ibilbidearen atzera begirakoa egiteko; bi-bietan, ordena kronologikoan emanen dituzte filmak, baina, gainera, teknologiaren irizpidea aintzat hartuta ere egin du bereizketa Maria Palacios Cruz komisarioak: osoki analogikoan eginikoak daude batean, eta 16 milimetroan grabatu bai baina euskarri digitalean editatutakoak bestean. Jauzi hori mugarri bat izan zen zuretzat?

Teknologia digitala oso hotza iruditzen zait: beti ari zara botoiak sakatzen, besterik gabe, eta analogikoan aritzeak, berriz, askoz lotura estuagoa du ukimenarekin. Filmaketa digitalarekin ere saiatu izan naiz; horrela egin nuen, adibidez, Meta Incognita, eta behintzat balio izan zidan ikusteko teknologia bakoitzak bere lexiko bisuala duela, baina ez da gauza bera. Ediziorako bai, gustura baliatzen ditut euskarri digitalak; halakorik gabe ezin izanen nituen egin nire ibilbideko zenbait lan, eta, nolabait, iruditzen zait haiei esker aurkitu dudala zeluloidearen materialtasunaren balioa azpimarratzeko bide bat ere. 

«Teknologia digitala oso hotza iruditzen zait: beti ari zara botoiak sakatzen, besterik gabe, eta analogikoan aritzeak, berriz, askoz lotura estuagoa du ukimenarekin»

Artean ikasle zinenean ondu zenuen zure lehenbiziko lana, 1986an: Swan. Pinturarekin ikus dakiokeen lotura nabarmendu dute askok hari so: planoek koadroak dirudite kasik, eta lehenbiziko planoak eta xehetasun planoak erabiliz, figura nagusia, zisnea, testuingururik gabe erakusten da nolabait. Zerk mugitzen zintuen orduan gehien? 

Swan grabatzen hasi nintzenean, Greenwichen bizi nintzen, eta orduan bereziki sentitzen nuen beti hurbilagotik aritu nahia. Baina hori egin ahal izateko, denbora behar duzu. Denbora behar izan nuen, adibidez, luze egoteko zisneei begira, ulertzeko nola hurbildu nintekeen haiengana eta nola kokatu nezakeen kamera egin nahi nuen hori egiteko. Forma interesatzen zitzaidan, eta erritmoa, eta sentsualitatea ere bai, eta iruditu zitzaidan zisnearen gorputza eta haren mugimendua erraietatik ateratakoak zirela nabarmen, eta pentsatu nuen konektatu zezakeela gurekin ere. Filmean, egon zaitezke zisne bati so, baina ez du zertan hala izan: agian, baten bat gehiago ariko baita bere sentsualitate propioari begira. 

Ikusten da zisnea nola ari den hegaldirako prestatzen, hegoak mugitzen hasita, baina aireratzerik ez da ikusiko. 

Prestaketan ari da etengabe, eta badu tristezia puntu bat ere, ezta? Ez dugu eguzkirantz libre hegaka ari den txori bat ikusten. Eta gu zain gaude, hari begira. Hor ere badago zerbait, nire ustez. 

Alia Syed zinemagilearen Swan (1986) filmeko irudi bat.

Zure obraren zigilu moduko bat da irudien gainean askotariko soinuak teilakatzeko joera. Batzuk eta besteak inoiz gutxi egoten dira sinkronizatuta, errepikapenak ohikoak dira, eta filmatutako inguruetatik kanpo grabatutako soinuak izaten dira nagusi. Bada zure lanak «collage» gisara deskribatzen dituenik ere. Horrela irudikatzen dituzu zuk ere?

Baietz uste dut. Edo, bestela, brikolaje terminoa ere maite dut zer egiten dudan azaltzeko. 

Eta zer garrantzi ematen diezu hari narratiboei?

Interesatzen zaizkit, eta, are gehiago, gustatzen zait azpimarratzea pertsonok etengabe aritzen garela narratibak sortu eta sortu, horrela baizik ez ditugulako gauzak ulertzen eta ulertarazten. Halere, linealtasunera mugatuta baino erosoago egoten naiz errepikapenaren bidezko jostetetan. Sinetsia nago zerbait errepikatzen edo oroitzen dugun aldiro, zernahi dela ere, diferentea dela esperientzia. Gainera, uste dut bizi garen moduarekin ere baduela lotura. Beti ari gara orainaldiaren eta iraganaren artean negoziatzen. Beti daramagu atzekoa nonbait, soinean.

Zure lan sonatuenetako bat ere eman dute Ikuspuntun, Fatima’s Letter (1992). Hartan, emakume batek bere iraganari eta oroitzapenei buruz hausnartzen du, hain zuzen, Londresko metroan topatzen dituen hainbat herritarren aurpegiei erreparatu ahala. Lana diasporaz mintzo da, eta baita klaseaz, arrazaz eta generoaz ere. Zinemak zer erreminta eman dizu diasporaren bizipenez eta kolonialismoaz hausnartzeko? Balio izan dizu sentipen eta ideia batzuk ordenatzeko?

Egiten dudan film bakoitza gai baten gaineko ikerketa bat da, eta horrek izugarri laguntzen dit naizen hau izaten. Bueno, hori gehiegi esatea da, neure burua eta egiten dudan zinema ezin baititut bereizi ere. Halere, batzuetan iruditzen zait zinema bereziki ongi datorkidala nire askotariko herentziez hausnartzeko; izan ere, ez al da, berez, aski zinematografikoa? [Barreak]. Nire filmak beti dira mundua eta neure burua aztertzeko bide bat. 

Points of Departure eta Snow filmetan pisu handia du zure aitaren figurak. Pertsonala politikoa ez ezik kolektiboa ere izan daitekeelako froga bat da filma, bere horretan, baina, halakoetan, prozesuan zaudelarik ere buruan izaten duzu alderdi hori? Edo gerora dator kontzientzia?

Snow filmarekin nahiko gauza bitxia gertatzen da. Oso lan intimoa da niretzat, baina, nola esan, besteekin ere beti bat egiten dugu guk aurrez imajinatu baino gauza gehiagotan. Nik aitaren istorioa kontatu nuen: Indiatik Eskoziako hiri batera migratu zuen gizon batena. Eta, halere, litekeena da nire eta nire aitaren arteko harremana ez izatea beste edozein alabak bere aitarekin daukanaren hain diferentea.

«Film batek islatu behar luke gaiaren eta egilearen arteko harremana nolakoa den. Eta, are gehiago, ni seguru nago ezagutu berri dugun norbaitekin nola erlazionatzen garen ere aldatzen dutela halako prozesuek, onerako»

Berrogei urteko ibilbidea duzu atzean. Zer duzu begiz joa aurrerantzean egiteko?

Egiten ditudan film guztiek ekarri ohi didate bidera beste film bat egiteko galderaren bat. Azkenaldian Glasgown izan naiz lanean, elkarrizketa asko egin dizkiet Asia hegoaldetik migratu duten herritarrei, eta gustatuko litzaidake istorio horietakoren bat gehiago garatzea. Bestalde, Hyderabaden ere grabatu nahiko nuke zerbait. Aitaren familia han bizi da, hiri hori ez zen sekula egon Britainiar Inperioaren menpe, eta nazionalismoak indar berezia du egun ere. 

Zer eskaini dezake zinema dokumentalak egungo munduan? Edo, zehatzago: zer eskaini behar luke?

Uste dut balio duela gauzei hurbilagotik begiratzeko. 

Hurbilagotik?

Bai. Zeren, niretzat, dokumental on bat egiteak ezinbestean dakar luze egotea gai bati emana, eta, aldi berean, barnerako gogoeta bat egitea, ikustea zehazki nola ari zaren zu hari begiratzen. Azken finean, film batek islatu behar luke gaiaren eta egilearen arteko harremana nolakoa den. Eta, are gehiago, ni seguru nago ezagutu berri dugun norbaitekin nola erlazionatzen garen ere aldatzen dutela halako prozesuek, onerako.